Fetysze — które są najpopularniejsze i co mówią o nich badania

Fetysz to jedno z tych słów, które w codziennym języku bywa używane żartobliwie, a jednocześnie kryje za sobą realny obszar badań psychologicznych i seksuologicznych. Sprawdziliśmy, skąd wzięło się to określenie, który fetysz naukowcy uznali za statystycznie najpopularniejszy oraz jakie teorie próbują wyjaśnić, skąd w ogóle biorą się takie upodobania.

Skąd wzięło się słowo „fetysz"

Słowo „fetysz" ma rodowód daleki od seksuologii. Pochodzi od portugalskiego „feitiço" (urok, czary) i pierwotnie było terminem antropologicznym — opisywało przedmioty, którym różne kultury przypisywały magiczną moc. Do psychologii, i to konkretnie w kontekście seksualnym, wprowadził je francuski psycholog Alfred Binet w artykule opublikowanym w 1887 roku w „Revue Philosophique". Binet jako pierwszy zaproponował też wyjaśnienie mechanizmu fetyszyzmu bliskie klasycznemu warunkowaniu — silne, emocjonujące skojarzenie danego przedmiotu z podnieceniem seksualnym we wczesnych doświadczeniach miałoby u niektórych osób prowadzić do trwałego powiązania.

To jednak Richard von Krafft-Ebing, autor wydawanej od 1886 roku „Psychopathia Sexualis", spopularyzował termin na szerszą skalę — i to on w dużej mierze ukształtował XIX-wieczne, wyraźnie patologizujące podejście do fetyszyzmu jako formy „zboczenia". Współczesna psychologia i seksuologia odeszły od tego języka na rzecz dużo bardziej neutralnego opisu zjawiska, o czym więcej w dalszej części artykułu.

Który fetysz jest najpopularniejszy — dane z badań

Najbardziej cytowanym badaniem ilościowym w tym temacie jest praca zespołu Claudii Scorolli i Stefano Ghirlandy, opublikowana w 2007 roku w International Journal of Impotence Research. Naukowcy przeanalizowali 381 internetowych grup dyskusyjnych poświęconych konkretnym fetyszom, obejmujących łącznie co najmniej 5000 osób, biorąc pod uwagę liczbę grup, liczbę uczestników i liczbę wymienianych wiadomości dla każdej kategorii.

W obrębie samej kategorii „części ciała" zdecydowanym liderem okazały się stopy — aż 47 proc. grup poświęconych częściom ciała dotyczyło właśnie podofilii (fetyszu stóp), znacznie wyprzedzając kolejne miejsca: płyny ustrojowe (9 proc.), rozmiar ciała (9 proc.), włosy (7 proc.) i umięśnienie (5 proc.). To zresztą spójne z wcześniejszymi obserwacjami klinicznymi, według których stopy są najczęstszym pozagenitalnym obiektem zainteresowania seksualnego spośród wszystkich części ciała.

Skąd się bierze fetysz — dwie konkurujące teorie

Najstarsza, wspomniana już teoria warunkowania klasycznego zyskała eksperymentalne wsparcie w 1966 roku, gdy psycholog Stanley Rachman z Institute of Psychiatry w Londynie przeprowadził dziś już klasyczny eksperyment: mężczyznom pokazywano zdjęcia nagich kobiet naprzemiennie ze zdjęciami czarnych, damskich kozaków. Po serii powtórzeń (od 24 do 65 prób, w zależności od osoby badanej) sami kozacy zaczęły wywoływać reakcję podniecenia — a efekt rozszerzał się nawet na inne rodzaje damskiego obuwia, których badani wcześniej nie widzieli w eksperymencie. Późniejsza krytyka (m.in. Kevin Hsu i J. Michael Bailey w 2019 roku) zwraca jednak uwagę, że skoro ogromna większość mężczyzn widziała w życiu atrakcyjne kobiety w butach, a mimo to fetysz obuwia rozwija się tylko u niewielkiej mniejszości, samo warunkowanie prawdopodobnie nie tłumaczy całości zjawiska — musi współwystępować z jakąś indywidualną podatnością.

Druga, nowsza teoria ma charakter neurologiczny. Neurolog Vilayanur S. Ramachandran zaproponował w latach 90., że w korze somatosensorycznej mózgu (gdzie poszczególne części ciała mają swoją reprezentację, w formie tzw. homunkulusa) obszar odpowiadający za stopy sąsiaduje bezpośrednio z obszarem odpowiadającym za genitalia — co u niektórych osób miałoby prowadzić do swoistego „przecieku" sygnałów między tymi obszarami. Teoria ta jest efektowna i chętnie przytaczana w mediach, ale nie ma jednoznacznego potwierdzenia empirycznego: badanie Uniwersytetu w Bangor z 2013 roku, obejmujące ponad 800 osób, nie wykazało oczekiwanej korelacji między pobudzeniem erotycznym stóp a sąsiadującymi obszarami kory mózgowej, a same stopy oceniano w tym badaniu jako obszar o stosunkowo niskiej intensywności erotycznej w dotyku.

Rzetelna odpowiedź brzmi więc: nie ma jednej, powszechnie przyjętej teorii tłumaczącej powstawanie fetyszy — prawdopodobnie to złożona kombinacja indywidualnych doświadczeń, wrażliwości neurologicznej i czynników, których nauka jeszcze w pełni nie zidentyfikowała.

Kiedy fetysz staje się zaburzeniem

Podobnie jak przy okazji artykułów o BDSM i cuckoldingu, warto rozdzielić posiadanie fetysza od klinicznego zaburzenia fetyszystycznego. Według klasyfikacji DSM-5, o zaburzeniu można mówić dopiero wtedy, gdy nawracające, intensywne pobudzenie seksualne związane z nieożywionym przedmiotem lub konkretną, pozagenitalną częścią ciała utrzymuje się co najmniej sześć miesięcy i jednocześnie powoduje istotne cierpienie lub upośledza funkcjonowanie społeczne, zawodowe czy osobiste danej osoby. Sam fakt posiadania fetysza — nawet bardzo specyficznego — nie spełnia tych kryteriów i nie jest traktowany jako zaburzenie: seksuolodzy podkreślają, że praktycznie każdy przedmiot, część ciała czy zachowanie może zyskać dla kogoś erotyczne znaczenie, i samo to nie jest ani rzadkością, ani powodem do niepokoju.

A w Polsce?

Twardych, ogólnopolskich danych liczbowych na temat konkretnych fetyszy wśród Polaków praktycznie nie ma — więc świadomie nie przytaczamy tu niepotwierdzonych szacunków. Można za to zauważyć wyraźną zmianę tonu w polskich mediach popularnonaukowych na przestrzeni ostatnich lat: coraz częściej fetyszyzm opisywany jest jako naturalne urozmaicenie życia seksualnego, a nie temat tabu czy odchylenie wymagające leczenia — co pokrywa się zresztą z tym, jak podchodzi do tego współczesna seksuologia.

Jeśli Wasze zainteresowania wykraczają poza standardowe kategorie, śmiało opiszcie to wprost w treści ogłoszenia na Dyskretnie.com.pl — konkret zawsze działa lepiej niż niedopowiedzenia, o czym pisaliśmy już przy okazji artykułu „Jak napisać dobre ogłoszenie towarzyskie". Zasady bezpieczeństwa opisane w artykule „Jak bezpiecznie umawiać się na dyskretne spotkania" obowiązują niezależnie od charakteru umówionego spotkania.